<script language="JavaScript" src="http://www.vcharkarn.com/javafeed/article/32185" type="text/javascript"></script>

ผลกระทบของการพัฒนาและโลกาภิวัตน์ต่อผังวัด ที่ฝั่งโขงในปัจจุบัน (ตอนจบ) ด้วยสมมติฐานว่า ความเชื่อและคติทางศิลปะเกี่ยวกับทิศและแม่น้ำ อาจจะเกี่ยวข้องในบริบทสองฝั่งชุมชน โดยนัยของการหันหน้าเข้าหาแม่น้ำย่อมเกี่ยวกับเส้นทางการค้า เพราะวัดหลวงกับวัดตีนธาตุนั้นนอกจากจะเป็นสถานที่ทางศาสนาแล้วก็ทำหน้าที่เป็นท่าเรือของชุมชนด้วย ผู้เขียน: อรรคพล สาตุ้ม ชมแล้ว: 13,833 ครั้ง post ครั้งแรก: Wed 8 August 2007, 3:14 pm ปรับปรุงล่าสุด: Wed 8 August 2007, 3:43 pm อยู่ในส่วน: สังคมศาสตร์, ภูมิศาสตร์

อรรคพล สาตุ้ม



หมายเหตุ : บทความนี้เป็นตอนที่ 4 ของบทความชุด ‘การเปลี่ยนแปลงพรมแดนความรู้ : คติทางศิลปะ-ภูมิสถาปัตยกรรมและระบบนิเวศของวัด’ ซึ่งปรับปรุงเพิ่มเติม และตัด เชิงอรรถกับบรรณานุกรมบางส่วนออกไป เพื่อให้เหมาะสมกับการนำเสนอในเวบไซต์ประชาไท โปรดดูเพิ่มเติมในผลงานชื่อหัวข้อเดิม คือ การเปลี่ยนแปลงพรมแดนความรู้ : คติทางศิลปะ-ภูมิสถาปัตยกรรมระบบนิเวศของวัดในชุมชนชายแดนสองฝั่งโขง ในวารสารชุดภูมิภาคศึกษา สำหรับรวมบทคัดย่อและข้อเขียน อาจารย์ นักศึกษาปริญญาโท ภูมิภาคศึกษา ปีที่1 ฉบับที่1 ,2549: 90-103 และ บทความนำเสนอ ใน การประชุมทางวิชาการระดับชาติ สาขาสังคมวิทยา ครั้งที่ 3 เรื่องความหลากหลายทางวัฒนธรรม และการพัฒนาภูมิภาคนานาชาติ 15-16 ธันวาคม 2549 ณ โรงแรมมิราเคิล แกรด์ คอนเวนชั่น กรุงเทพมหานคร



วิหารของวัดหลวง ฝั่งไทย ในขณะกำลังปรับปรุงตกแต่งใหม่ (ปี พ.ศ. 2548)

ด้วยสมมติฐานว่า ความเชื่อและคติทางศิลปะเกี่ยวกับทิศและแม่น้ำ อาจจะเกี่ยวข้องในบริบทสองฝั่งชุมชน โดยนัยของการหันหน้าเข้าหาแม่น้ำย่อมเกี่ยวกับเส้นทางการค้า เพราะวัดหลวงกับวัดตีนธาตุนั้นนอกจากจะเป็นสถานที่ทางศาสนาแล้วก็ทำหน้าที่เป็นท่าเรือของชุมชนด้วย

และการเปลี่ยนแปลงสู่การหันหน้าเข้าหาถนนในยุคปัจจุบัน ถ้าลองจินตนาการว่าถนนเป็นภาพแทนของความเจริญ หรือการพัฒนา ในระบบทุนนิยม และผลของการมีถนนทำให้บริบทเมืองในอดีต ที่ชุมชนมีความเกี่ยวข้องกับแม่น้ำได้เปลี่ยนไป ตามปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อความเปลี่ยนแปลงของเมือง ซึ่งมีหลายสาเหตุทั้งกระแสวัตถุนิยมต่างๆ ในกรณีของไทยก็เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงเส้นทางคมนาคม เช่น การพัฒนาโครงข่ายถนนมากกว่าการเดินทางน้ำ (ดวงจันทร์ อาภาวัชรุวัฒน์ เจริญเมือง 2542:189-235)

หากมองการเปลี่ยนแปลงโดยไม่ยึดอุดมคติเกินไป มีข้อสังเกตของผู้เขียนที่ต้องการชี้ให้เห็นว่าทางเนื้อหา รูปแบบการเปลี่ยนแปลงของวัดย่อมเกี่ยวกับรัฐ ดังความขัดแย้งในกรณีตัวอย่างการศึกษาทางมานุษยวิทยา วัดประจำหมู่บ้านแห่งหนึ่งและการพัฒนาชนบทไทย (นอกจากผู้ใหญ่บ้าน กับสมาชิกคนในชุมชน) เจ้าอาวาสก็มีการดำเนินนโยบายตามการพัฒนาของรัฐ ที่กำหนดนโยบายด้านการพัฒนาวัตถุ และเจ้าอาวาสได้ระดมทรัพยากร เน้นความหมายการพัฒนาใช้เงินก่อสร้างวัดอย่างอลังการ จนทำลายลักษณะสถาปัตยกรรมแบบเรียบง่าย และการก่อสร้าง วิหาร กุฏิ ศาลาราย กำแพงคอนกรีต ตามอุดมการณ์พัฒนาทางวัตถุจากรัฐเข้าไปในวงการสงฆ์ (ชยันต์ วรรธนะภูติ 2533:179-182)

แต่ยุคสมัยนี้บุญนิยมอาจจะมาคู่กับทุนนิยม ในบางวัด เช่น วัดหลวง มีการก่อสร้างวิหารใหม่ในปัจจุบันโดยกำลังทรัพย์ของชาวบ้านเอง ส่วนวัดพระแก้ว มีการทำประตูทางเข้าวัดเพิ่มเติมขึ้น เพราะเปิดทางเข้าแก่ผู้คนทางถนน แต่โลกทัศน์เดิมที่ยังหลงเหลือร่องรอยของผังวัด สะท้อนความคิดการผสมผสานคติความเชื่อผีแม่น้ำโขงบนพื้นที่บริเวณแม่น้ำโขงเข้ากับอิทธิพลคติจักรวาลแบบไตรภูมิในความสัมพันธ์เชิงซ้อน กรณีวัดหาดไคร้ จะเห็นได้อย่างชัดเจนเพราะความเป็นพื้นที่ติดพรมแดนสองฝั่งโขง และความเป็นมาของอดีตในระดับชุมชนสู่ประวัติศาสตร์ของอาณาจักรล้านนา-ล้านช้าง และเมืองเชียงของกับห้วยทรายก็เปลี่ยนไปอยู่ในขอบเขตแดนของสยาม

ดังนั้น ก่อนที่จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย กับประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว เพราะเปลี่ยนแปลงแนวคิดเดิม คือเกิดแผนที่ของสยามเพื่อสร้างขอบเขตแดน ให้มีอาณาเขตอย่างชัดเจน เพราะการเข้ามาล่าอาณานิคมของอังกฤษกับฝรั่งเศสในอุษาคเนย์ ทำให้เปลี่ยนจากแนวคิดแผนที่คติจักรวาลแบบไตรภูมิ เป็นแผนที่ตามภูมิศาสตร์ความรู้แบบวิทยาศาสตร์ตามตะวันตก

แต่ที่แม่น้ำโขงก็ยังเป็นเส้นทางสานสัมพันธ์ของผู้คนสองเชื้อชาติและสองประเทศที่ใช้ข้ามไปมาหาสู่ดุจญาติฉันท์มิตร มีการติดต่อซื้อขายกันอย่างเสรี เสมือนไร้รัฐ จะมีเพียงเส้นแบ่งทางภูมิศาสตร์หรือทางธรรมชาติ คือแม่น้ำโขงที่แบ่งแยกแผ่นดินออกจากกันเท่านั้น แต่ก็ได้แสดงถึงว่าแม่น้ำโขงถูกใช้แทนความหมายเดิม เปลี่ยนความหมายสร้างวาทกรรมความรู้เกี่ยวกับธรรมชาติ ทำให้แม่น้ำโขงกลายเป็นพรมแดนความมั่นคงและเส้นทางการค้าไปแล้ว

เมื่อแม่น้ำโขงถูกทำให้เป็นพรมแดนสำหรับแบ่งเป็นไทย-ลาว หรือเขา-เราแล้ว ก็เหมือนกับวิธีคิดแบบคู่ตรงข้ามและศาสตร์แยกส่วน ที่เป็นฐานคิดของวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ ก็มีส่วนไม่น้อย และแน่นอนว่าผลกระทบเกี่ยวพัน กับระบบทุนนิยม เน้นอัปลักษณ์ในการพัฒนาบูชาบริโภคสัญญะของเงินตรา(ด้านเดียว) ที่มนุษย์เป็นผู้สร้างเงินขึ้นมาแล้วตกเป็นทาสของมันอย่างเดียว ทำให้มุ่งมั่นแข่งขันเพื่อวัตถุ สุดท้ายเราก็ยังคงอยู่ใต้ปัจจุบันของโครงสร้างทุนนิยมอย่างปฏิเสธไม่ได้ จนอาจทำลายล้างทรัพยากรต่างๆ และในที่สุดแล้ว ควรเข้าใจความสัมพันธ์ของชุมชน ที่มีความเชื่อร่วมกันในความผูกพันของอาณาจักรล้านนาและล้านช้างผ่านความสัมพันธ์ชุมชนสองฝั่งแม่น้ำโขงแล้ว มีผลต่อการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม มันเป็นตัวบ่งบอกความหมายของความสำคัญชุมชนในเส้นทางการค้าทางประวัติศาสตร์ และมีผลกระทบของการพัฒนาทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ในนามสี่เหลี่ยมหรือหกเหลี่ยมเศรษฐกิจต่อแม่น้ำโขง

---

บทความอื่น

บทความแนะนำ

Blog แนะนำ

Hot Links

คลังข้อสอบ | ข่าววิชาการ
เล่นกล/เกม | อ่านนิยาย
ข่าวทุนการศึกษา | ลิงค์

ขอบคุณผู้สนับสนุน