ภาพดาวอังคารเปรียบเทียบ เมื่อเริ่มเกิดพายุฝุ่นในวันที่ ๒๖ มิถุนายน และเมื่อฝุ่นตระหลบปกคลุมทั่วดาว ในวันที่ ๔ กันยายน โดย NASA, James Bell (Cornell Univ.), Michael Wolff (Space Science Inst.), and the Hubble Heritage Team (STScI/AURA)


เป็นที่ทราบกันมานานแล้วในหมู่นักดาราศาสตร์ที่ติดตามศึกษาดาวอังคารด้วยกล้องดูดาวบนพื้นโลกว่า ดาวอังคารจะมีพายุฝุ่นที่แผ่ขยายจนครอบคลุมไปทั่วทั้งดวงดาว และมักจะเกิดขึ้นในช่วงที่เป็นฤดูใบไม้ผลิ และฤดูร้อน ในซีกใต้ของดาวอังคาร ในปี คศ ๑๙๗๑ เมื่อนาซ่าส่งยาน มาริเนอร์ ๑ ไปยังดาวอังคารเป็นครั้งแรก ก็ไปเจอช่วงที่มีฝุ่นปกคลุมทั่วทั้งดวงดาว จนภาพที่ส่งกลับมา ไม่มีรายละเอียดอะไรเลย นอกจากจุดดำๆเหมือนหัวสิว ที่เป็นยอดเขาทะลุเหนือเมฆฝุ่นขึ้นมาเท่านั้น

ในช่วงสองปีที่ผ่านมา ยาน Mars Global Surveyor(หรือเรียกย่อๆว่า MGS) ได้จับความเคลื่อนไหวของดาวอังคารและส่งภาพกลับมาทุกวัน จนกระทั่งบัดนี้ นับได้ว่า ข้อมูลยาน MGS มีมากกว่าทุกโครงการที่ผ่านมาในอดีตแล้ว

พายุฝุ่นบนดาวอังคาร มีขนาดใหญ่และกว้างมากกว่าระบบพายุใดๆที่เกิดขึ้นบนโลก พัดพาหอบเอาฝุ่นละเอียดจากพื้นผิว ให้ตระหลบปกคลุมทั่วทั้งดาวอยู่ในม่านควันฝุ่นอยู่ตลอดเวลาสามเดือนที่ผ่านมา ฝุ่นละอองในบรรยากาศของดาวอังคาร ก็ดูดซับพลังงานความร้อนจากดวงอาทิตย์ ทำให้บรรยากาศมีอุณหภูมิสูงขึ้นถึง ๘๐ องศาฟาเรนไฮต์ (ประมาณ ๔๐ องศาเซลเซียส) แต่ความมืดมัวเนื่องจากฝุ่นเหล่านี้ปกคลุมท้องฟ้าอยู่ตลอดเวลา ก็กรองแสงอาทิตย์ออกไป ทำให้พื้นผิวของดาวอังคาร เย็นลงประมาณ ๑๐ องศาฟาเรนไฮต์

ยาน MGS เริ่มจับความเคลื่อนไหวของพายุฝุ่นที่กำลังก่อตัว เมื่อเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา ซึ่งเริ่มต้นเร็วกว่าที่เคยผ่านมา

ที่ปรากฏพายุแห่งแรกคือ ในบริเวณหลุมอุกกาบาตขนาดยักษ์ ในซีกโลกภาคใต้ของดาวอังคาร ที่มีชื่อว่า แอ่งเฮลลัส (Hellas Basin) โดยในวันที่ ๒๑ มิย มีพายุฝุ่นเล็กๆก่อตัวขึ้นในแอ่งนี้ ชั่วเวลาภายใน ๒๔ ชั่วโมง ก็วนไปได้ ๑/๓ ของเส้นรอบวงของทั้งแอ่ง สามวันต่อมา ก็ครอบคลุมแอ่งเฮลลัสทั้งหมดแล้วเริ่มขยายตัวคืบออกไป ในวันที่ ๒๕ ก็ข้ามเส้นศูนย์สูตร แล้วคืบขยายไปครอบคลุมซีกโลกภาคเหนือของดาวอังคารอย่างรวดเร็ว เกิดมีพายุเพิ่มอีกสามแห่งบนดาวอังคารพร้อมๆกัน เชื่อว่า พายุลูกแรก ส่งผลให้เกิดพายุอื่นๆตามมาในที่อื่นบนดาวอังคาร แต่กลไกของการกระตุ้นให้เกิดพายุ คงยังต้องวิเคราะห์กันจากข้อมูลสดๆเหล่านี้อีกต่อไป

อีกอาทิตย์ต่อมา พายุก็อัดฝุ่นขึ้นไปในบรรยากาศชั้นบน พอเข้าเดือนสิงหาคม ทั่วทั้งดาวอังคารก็ถูกปกคลุมจนมองไม่เห็นพื้นแล้ว

ด้วยความร่วมมือจากยานฮับเบิล ที่ปฏิบัติการติดตามการเกิดพายุฝุ่นบนดาวอังคาร เป็นการศึกษาปรากฏการณ์ที่ครอบคลุมทั่วทั้งดาวเป็นครั้งแรก โดยกล้องบนยานฮับเบิล สามารถจับภาพการเคลื่อนไหวของพื้นผิวทั้งดาว และอุปกรณ์บนยาน MGS ก็วัดอุณหภูมิ และถ่ายภาพใกล้ๆให้ศึกษาจากหลายๆด้านเป็นครั้งแรกที่เรามีโอกาสได้ข้อมูลจากหลายๆแหล่งในเวลาเดียวกันเช่นนี้ ซึ่งจะช่วยสร้างความเข้าใจได้มากเป็นประวัติการณ์ เพราะในตลอดสองปีแห่งการปฏิบัติการของยาน MGS "นี่เป็นครั้งแรกที่แราเห็นพายุขนาดนี้" Richard Zurek ผู้เชี่ยวชาญด้านบรรยากาศของดาวอังคารที่สุดขององค์การนาซ่า กล่าว

Mike Malin แห่ง Space Science Systems, Inc อันเป็นสถาบันวิจัยทางวิทยาศาสตร์อิสระ ที่นำทีมงานศึกษาข้อมูลจากกล้องถ่ายภาพบนยาน MGS กล่าวสรุปว่า "จากข้อมูลที่เราได้มา บอกให้ทราบว่า นี่ไม่ใช่ปรากฏการณ์เดี่ยวๆ แต่เป็นปรากฏการณ์เป็นชุดๆ กระตุ้นซึ่งกันและกันให้เกิดตามๆกันมา โดยพายุเฉพาะที่แห่งหนึ่ง ไปกระตุ้นกลไกบางอย่างในบรรยากาศให้เกิดพายุขึ้นอีกจุดหนึ่งบนพื้นดาวที่อยู่ห่างออกไปนับพันๆกิโลเมตร เราติดตามเห็นมันขยายตัวออกไปตามแถบศูนย์สูตรอย่างรวดเร็วมาก อย่างที่ไม่เคยมีใครพบเห็นมาก่อน แล้วเคลื่อนตัวไปด้วยเจ๊ทสตรีมในซีกโลกภาคใต้ของดาวอังคาร"

"เมื่อพายุฝุ่นอัดตัวขค้นไปในบรรยากาศชั้นสูง โดยแทรกตัวเหมือนหนวดปลาหมึกคืบตัวขึ้นไปในอากาศ บนพื้นดาวอังคาร ก็เกิดมีพายุฝุ่นอีกสามลูกเกิดขึ้นมาแล้ว โดยใช้เวลาทั้งหมดประมาณ ๑ อาทิตย์ และที่น่าสนใจอย่างหนึ่งก็คือ มีพายุฝุ่นปรากฏทุกวันที่แถบ Claritas และ Syria"

หลังจากสามเดือนผ่านไป พายุก็เริ่มซาลง พื้นผิวดาวที่เริ่มเย็นลงทำให้พายุอ่อนตัวลง และฝุ่นแสนละเอียดก็เริ่มตกลงมาปกคลุมพื้นดิน แต่ก็ใช่ว่าจะเป็นความสงบอันถาวรไม่ ดาวอังคารกำลังโคจรเข้าไปถึงจุดที่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด เมื่อบรรยากาศแจ้งขึ้น พลังงานขากดวงอาทิตย์ที่เพิ่มขึ้น ก็จะทำให้เกิดพายุฝุ่นลูกใหญ่ขึ้นมาอีกก็ได้ ดังที่เคยเป็นมาในอดีตนับศตวรรษมาแล้ว

James Garvin หัวหน้าฝ่ายนักวิทยาศาสตร์ ของโครงการสำรวจดาวอังคารแห่งองค์การนาซ่า กล่าวว่า "การทำความเข้าใจพายุฝุ่นระดับทั่วดาวอย่างนี้ มีความสำคัญอย่างยิ่งยวด ต่อการสำรวจดาวอังคารทั้งหมดในอนาคต เพราะจะช่วยให้เราเข้าใจวิวัฒนาการของการตกตะกอนบนพื้นผิวของดาวอังคารได้ดียิ่งขึ้น"

นอกจากนี้ ทีมงานของโครงการ 2001 Mars Odyssey ก็จับตาติดตามการเคลื่อนไหวของพายุฝุ่นครั้งนี้อย่างใกล้ชิด เพราะยาน 2001 Mars Odyssey กำลังจะไปถึงดาวอังคาร โดยจะเข้าวงูคจรในวันที่ ๒๓ ที่จะถึงนี้เอง Richard Zurek ซึ่งเป็นหัวหน้าทีมวิทยาศาสตร์ของโครงการนี้กล่าวว่า การเข้าไปวนรอบดาวอังคาร จะไม่ถูกกระทบกระเทือนด้วยพายุฝุ่น แต่จะมีปัญหาได้ ก็ตรงที่การชะลอยานด้วยกางแผงรับแสงแดดให้ต้านกับบรรยากาศของดาวอังคารแทนการจุดจรวดเบรค เพื่อประหยัดเชื้อเพลิง

เมื่อฝุ่นตระหลบขึ้นไปในบรรยากาศชั้นสูง เม็ดฝุ่นก็จะดูดซับความร้อนจากแสงแดด ทำให้ดาวร้อนขึ้น คล้ายๆกับปรากฏการณ์เรือนกระจกบนโลก แต่มีเม็ดฝุ่นแทนที่จะเป็นโมเลกุลอากาศเป็นตัวจับพลังงาน บรรยากาศที่ร้อนขึ้นก็จะขยายตัวพองขึ้น ทำให้ต้องเปลี่ยนระดับที่จะเข้าไปเลียดดาวชะลอยาน เพราะหากเข้าไปในที่ที่มีความหนาแน่นมากเกินไป ทำให้เกิดความเสียหายต่อแผงรับแสงแดดอันแสนจะบอบบางได้ ข่าวคืบหน้าเกี่ยวกับยาน 2001 Mars Odyssey จะติดตามอย่างใกล้ชิดที่หน้าข่าววิชาการนี้ค่ะ

อ้างอิง

1 Scientists Track "Perfect Storm" on Mars

2 NASA JPL Mars Global Surveyor

3 Malin Space Science Systems

พวงร้อย
ร่วมแบ่งปันความรู้และความเห็นแล้ว 1144 ครั้ง - ได้รับดาวแล้ว 220 ดวง - โหวตเพิ่มดาว