ผลวิเคราะห์ทางอินทรียเคมีของน้ำยาอาบศพในมัมมี่อียิปต์

ภาพมัมมี่จากยุคที่โรมันครอบครองอียิปต์แล้ว โลงศพในสภาพสมบูรณ์ ของ Artimidorus mummy นี้เก็บรักษาอยู่ที่ British Museum ในมหานครลอนดอน

ชาวอียิปต์โบราณ ใช้น้ำยาที่มีส่วนผสมสลับซับซ้อนมาอาบศพเพื่อรักษาสภาพไม่ให้เปื่อยเน่าสลายไปตามกาลเวลา โดยได้ใช้เวลานับพันๆปีมาปรับปรุงพัฒนาให้น้ำยาอาบศพมีคุณภาพดีขึ้นเรื่อยๆ

ตั้งแต่มีการค้นพบมัมมี่เป็นค้นมา นักวิทยาศาสตร์ได้พยายามศึกษาค้นคว้าว่า ส่วนประกอบของน้ำยาอาบศพประกอบด้วยอะไรบ้าง และก็ได้ความรู้สั่งสมมากมาย แต่สิ่งที่ใช้แลกมาซึ่งความรู้เหล่านี้ ก็ด้วยการทำลายตัวอย่าง คือมัมมี่อันเป็นทรัพยากรทางโบราณคดีอันไม่อาจทดแทนได้ ประกอบกับการสูญเสียมัมมี่ไปเป็นจำนวนมาก ด้วยความรู้เท่าไม่ถึงการณ์และความละโมภ

ในยุคทองของการทำมัมมี่ ประมาณพันปีก่อน ค.ศ. ช่างทำมัมมี่ดองศพได้ดีขนาดนักวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน ยังสามารถสกัด DNA จากเนื้อเยื่อหรือเส้นผมของมัมมี่มาศึกษาได้ด้วย แต่เป็นที่น่าเสียดายเป็นที่สุด ที่มัมมี่ส่วนใหญ่ไม่เหลือรอดมาถึงคริสตวรรษที่ ๑๙ ด้วยซ้ำไป เนื่องจากมัมมี่ส่วนใหญ่ถูกขุดขึ้นมาโดยพวกปล้นหลุมศพไปขายให้นักสะสม หรือถูกเอาไปบดให้ป่นทำยา หรือแม้กระทั่งถูกเอาไปเผาต่างฟืน และถูกนำออกมาแก้ผ้าพันกลางแจ้ง เป็นสิ่งบันเทิงอารมณ์ชาวบ้านเป็นที่น่าเอน็จอนาถไป ในศตวรรษที่ผ่านมา แม้จะมีการเรียนรู้ศึกษามัมมี่มาเป็นอย่างมาก แต่ก็ด้วยวิธีพื้นๆ เช่น ต้องแก้ห่อผ้าออกมาผ่าศพ ทำให้มัมมี่เหล่านี้ ถูกทำลายไปอย่างไม่สามารถนำกลับคืนมาในสภาพเดิมได้ จนในปัจจุบัน ยังมีมัมมี่ในสภาพสมบูรณ์หลงเหลืออยู่น้อยมาก ทำให้พิพิธภัณฑ์ต่างๆที่ยังมีมัมมี่ที่มีสภาพดีเก็บรักษาอยู่ มักจะลังเลที่จะให้ความร่วมมือกับนักเคมี เพราะไม่ต้องการสูญเสียทรัพยากรอันประเมิณค่ามิได้อีกต่อไป

Stephen A. Buckley และ Richard P. Evershed นักอินทรียเคมี แห่ง ศูนย์วิจัย Biogeochemistry แห่งคณะเคมี มหาวิทยาลัยบริสตอล ในสหราชอาณาจักร ได้แสดงผลการวิเคราะห์ทางเคมีของน้ำยาอาบศพ โดยไม่ต้องทำลายมัมมี่ ด้วยการใช้ตัวอย่างหนักเพียง ๐.๑ มิลลิกรัม มาวิเคราะห์ได้ผลแสดงถึงส่วนประกอบมากมายกว่าที่เคยศึกษากันมา ผลงานของเขาทั้งสอง ได้ลงตีพิมพ์ในนิตยสาร Nature ฉบับที่ ๔๑๓ ในวันที่ ๒๕ ตุลาคมที่ผ่านมานี้เอง

การอาบศพเป็นสิ่งสำคัญมากในการรักษามัมมี่ให้ไม่เปื่อยเน่า แม้มีการพิสูจน์อย่างแน่ชัดแล้วว่า ชาวอียิปต์โบราณ ดองเกลือศพ ถึง ๔๐ วัน ด้วยเกลือ Natron ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติในประเทศอียิปต์ แต่เกลือเนตรอน ก็เพียงทำหน้าที่ดูดน้ำออกให้ศพแห้งเท่านั้นเอง หากไม่อาบศพด้วยสารที่มีคุณสมบัติกันการบูดเน่า ศพก็คงไม่รอดจากการผุสลายไปตามธรรมชาติ ในสภาพอันอับชื้นของที่ฝังศพใต้ดินหรือในปิรามิดเป็นแน่

แล้วน้ำยาอาบศพนี้ทำด้วยอะไรก็ไม่มีใครรู้แน่ชัด เพราะไม่มีบันทึกจากชาวอียิปต์โบราณบอกถึงส่วนผสมนี้เลย แม้ในภายหลังจะมีบันทึกโดยชาวกรีกเช่น Herodotus, Diodorus, Siculus, Strabo, และ Pliny โดยเฉพาะบันทึกที่สำคัญที่สุดเป็นของ Hirodotus ประมาณปี ๔๕๐ ปีก่อน ค.ศ. แม้ว่าตามหลักฐานทางโบราณคดีจะบ่งว่า ยุคทองของการทำมัมมี่ผ่านไปนานหลายศตวรรษมาแล้ว กว่า Herodotus จะเขียนบันทึกนึ้ การทำมัมมี่ก็เริ่มเสื่อมสลายลงไปมากแล้ว แต่ Herodotus ก็บันทึกไว้ว่า น้ำยาอาบศพที่ใช้รักษาสภาพมัมมี่ ประกอบด้วย myrrh(ยางไม้จากต้นไม้ในตระกูล Berceraceae โดยเฉพาะต้น Commiphora abyssinica ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในอัฟริกาตะวันออกและคาบสมุทรอะเรเบีย) , cassia ซึ่งเป็นเปลือกไม้คล้ายพวก อบเชย หรือ การบูร, เหล้าไวน์ที่ทำจากปาล์ม, น้ำมันสน ซึ่งยังเป็นที่ถกเถียงไม่ตกลงกันว่าใช่หรือไม่ และ ยางไม้ แต่ก็ยังคลุมเครืออยู่มากว่า เอาส่วนไหนของต้นไม้ชนิดใดมาใช้ และใช้อย่างละเท่าไร ในต้นคริสตวรรษที่ผ่านมาก็มีการศึกษาส่วนประกอบทางเคมี แต่ด้วยความจำกัดทางเทคโนโลยี ก็ไม่สามารถวิเคราะห์ให้ละเอียดไปกว่า "ยางไม้ เครื่องเทศ" ได้มากนัก

ในการศึกษาของ Buckley และ Evershed นักเคมีทั้งสองท่าน ได้นำตัวอย่างจากเนื้อเยื่อของมัมมี่ ผ้าห่อมัมมี่ วัสดุพวกยางไม้ และยางมะตอย bitumen ที่สกัดจากน้ำมันดิบ ซึ่งใช้กันแพร่หลายใน Asia Minor ยุคโบราณ จากมัมมี่ที่รู้แหล่งที่มาและอายุจากพิพิธภัณฑ์ต่างๆ จากหลายๆยุค มาวิเคราะห์ส่วนประกอบ และศึกษาวิวัฒนาการการผสมน้ำยาอาบศพมาเป็นลำดับตั้งแต่ยุค mid-dynastic (ราว ๑,๙๐๐ ปีก่อนค.ศ.) มาจนถึงยุคที่โรมันครอบครองอียิปต์ในปี ค.ศ. ๓๙๕ ซึ่งครอบคลุมไปถึงช่วงที่เรียกได้ว่า เป็น ยุคทองของการทำมัมมี่ คือระหว่าง ๑,๓๕๐ ถึง ๑,๐๐๐ ปีก่อนค.ศ. โดยใช้ครื่องมือทำการ gas chromatography ที่วิเคราะห์ด้วยวิธี mass spectrometry (GC-MS) และ Thermal desorption (TD) ผลปรากฏว่า ช่างดองศพใช้ส่วนประกอบจากวัสดุธรรมชาติมากมายกว่าที่เคยรู้กันมา โดยใช้น้ำมันพืชและไขมันสัตว์ซึ่งมีราคาถูกและหาได้ง่าย เป็นตัวละลายสารราคาแพงพวกยางไม้หายากต่างๆ

เทคนิคการวิเคราะห์เคมีที่นักวิจัยทั้งสองท่านนี้ใช้ ก็อาศัยตัวอย่างจำนวนน้อยมาก โดยเน้นที่การหาที่หมายทางเคมีของสารประกอบเท่านั้น มาทำการวิเคราะห์ที่ไม่กระทบกระเทือนสภาพของมัมมี่แต่อย่างใด ทำให้พิพิธภัณฑ์ที่รักษามัมมี่อยู่ เต็มใจให้ความร่วมมือ อีกทั้งยังมิได้เป็นการละเมิดกฎหมายปัจจุบัน ที่บังคับให้ศึกษาศพโบราณด้วยการให้ความเคารพต่อผู้ตายด้วย

ชาวอียิปต์โบราณเชื่อว่า ไม่มีใครจะเดินทางเข้าไปยังดินแดนแห่งความตายอันเป็นอมตะได้ จนกว่าส่วนประกอบที่สำคัญที่สุดของจิตคือ คา(Ka) จะกลับมารวมตัวกับร่างผู้ตาย ดังนั้นศพของผู้ตายจึงต้องรักษาไม่ให้เปื่อยเน่า เพื่อรอการกลับมาของ คา ผู้ทำมัมมี่ในอียิปต์โบราณใช้เวลานับหลายร้อยปี สั่งสมประสบการณ์การทดลองด้วยวิธีต่างๆ จนพบว่า จะเป็นการสะดวกขึ้นที่จะรักษาศพ หากแยกเอาอวัยวะภายในออกมา แล้วดองและอาบศพด้วย เกลือ ยางสน น้ำมันสน ไวน์ปาล์ม myrrh, cassia ยางไม้ น้ำผึ้ง และยางมะตอย bitumen ก็จะช่วยให้ศพแห้ง และป้องกันไม่ให้เชื้อแบคทีเรียมากินซากศพอันเป็นกระบวนการเสื่อมสลายตามธรรมชาติ

ช่างทำมัมมี่ จะดองศพด้วยน้ำยาคุณภาพไม่เท่ากัน ตามฐานะว่าญาติผู้ตายจะจ่ายให้ได้เท่าไร ฟาโรห์ จะได้รับการอาบศพด้วยเครื่องประกอบราคาแพงหาได้ยาก และห่อด้วยผ้าลินินอย่างดี ในขณะที่คนจนๆ ก็ได้รับแค่การชำระอย่างง่ายๆ แล้วศพก็จะถูกส่งกลับไปในเสื้อผ้าเก่าๆ และห่อด้วยผ้าที่ใช้แล้ว ในยุคหลังๆ การทำมัมมี่เป็นที่แพร่หลาย ไม่เฉพาะแต่กับฟาโรห์เท่านั้น แรกๆคนรวยๆมีฐานะก็เอาอย่าง ต่อมาวิวัฒนาการทำให้ทำมัมมี่ได้ถูกลง ชาวบ้านก็เอาอย่างบ้าง ช่างทำมัมมี่ก็ต้องการลูกค้ามากเพื่อให้ธุรกิจคงอยู่ได้ จึงกลายเป็นธรรมเนียมปฏิบัติทั่วหน้า เพียงต่างกันที่ส่วนประกอบและของใช้ต่างราคากันเท่านั้น

นอกจากนี้ คนที่มีฐานะต่างกัน ก็ฝังศพในโลงต่างกัน เช่น ทำด้วยไม้ หรือโลงดินเผา หรือโลงหินแกะสลัก หรือกระทั่งฝังในหลุมร่วมกับคนอื่นก็มี

การวิเคราะห์ทางเคมีก่อนหน้านี้ก็ได้ยืนยันแล้วว่า น้ำยาอาบศพมัมมี่ มีการใช้เกลือเนตรอน, น้ำมันสนจูนีเป้อร์(ไม่ใช่สนซีด้าร์), น้ำมันการบูร, myrrh, ยางไม้สนและไม้ชนิดอื่นๆ ยางพวก gum resin และ ขึ้ผึ้ง Bitumen ซึ่งเป็นยางมะตอยที่ทำมาจากน้ำมันดิบ ก็มีค้นพบในบางตัวอย่าง Buckley และ Evershed วิเคราะห์ได้เจาะจงลงไปว่า เรซิ่นที่ใช้ทำมาจากสนจำพวก Pistacia, ยางสน, balsam(ยางสนจำพวก fir), น้ำมันพืช, มีไขมันสัตว์ผสมบ้าง และขี้ผึ้ง น้ำมันพวกนี้ใช้เข้าน้ำมันสนราคาแพงที่สั่งเข้ามาจาก เลบานอน

ผลการวิเคราะห์วิวัฒนาการการดองศพนี้ ยังบอกด้วยว่า ช่างดองมัมมี่ ได้เพิ่มจำนวน เรซิ่นจากสน และขี้ผึ้ง มากขึ้นไปตามกาลเวลา แสดงว่า คงเห็นความสำคัญของส่วนประกอบพวกนี้มากขึ้น และยังยืนยันด้วยว่า ส่วนประกอบของน้ำยาดองศพต่างกันมากมายกว่าที่เคยเข้าใจกันมาก่อน ทั้งตัวสารและจำนวนที่ใช้ก็ต่างกันมาก ซึ่งอาจมีสาเหตุมาจากทางเศรษฐกิจ เช่น ราคาและการหาได้ยากง่ายของสารเหล่านั้น ธรรมเนียมที่ต่างกันไป หรือตามใจชอบของช่างต่างสำนักกัน

Buckley และ Evershed ใช้ตัวอย่างจากมัมมี่ ๑๓ ร่าง ซึ่งมาจากยุคต่างกันด้วยเวลาถึง ๒,๓๐๐ ปี โดยมีมัมมี่หนี่งหรือสองตัวอย่างจากแต่ละยุคแต่ละราชวงศ์ แต่ในยุคหลังที่โรมันเข้าครอบครองอียิปต์แล้ว คือในช่วง ๓๐ ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. ๓๙๕ มี ๔ ตัวอย่าง ผู้วิจัยสรุปว่า ยังต้องการตัวอย่างมากกว่านี้ ก่อนที่จะสรุปข้อสังเกตต่างๆเช่น ช่างดองมัมมี่ไม่ได้ใช้ ยางมะตอย Bitumen ที่มาจาก Dead Sea เลย หรือมาใช้ยางมะตอยนี้กันในยุคโรมันครอบครองแล้วเท่านั้น แต่ก็ไม่ใช่เรื่องง่ายเลย เพราะมัมมี่ส่วนมากในพิพิธภัณฑ์ต่างๆทั่วโลกนั้น ไม่ได้มีหลักฐานปรากฏแน่ชัดว่ามาจากยุคใด นอกจากมัมมี่ในยุคโรมันเท่านั้นที่ดูออกได้ง่าย เพราะจะใช้รูปภาพบนโลงศพแทนที่จะเป็นฝาสลักอย่างของโบราณ หากสามารถรวบรวมข้อมูลของน้ำยาดองศพได้ จนสามารถใช้ส่วนประกอบของน้ำยาดองศพ มาเป็นเครื่องบอกได้ว่า ในสมัยไหนใช้ส่วนประกอบอย่างไร ก็จะช่วยบอกอายุของมัมมี่ต่างๆได้ง่ายขึ้นในภายหลัง

หากฐานข้อมูลมีเพิ่มมากขึ้น นักโบราณคดีก็สามารถวิเคราะห์ส่วนประกอบทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจ ที่กระทบการทำมัมมี่ได้ด้วย เช่น การนิยมใช้น้ำมันหอมจาก น้ำมันสนซีด้าร์ มาแทน น้ำมันสนจูนีเป้อร์ในบางยุค เป็นการเลือกที่มาจากแฟชั่นและค่าทำศพมากกว่าคุณภาพในการรักษาสภาพศพของน้ำมันทั้งสอง เพราะคุณภาพก็ไม่ต่างกันเท่าไรในแง่กันการเน่าเปื่อย แต่น้ำมันสนจูนิเป้อร์มีราคาถูกกว่า เพราะสั่งเข้ามาได้ง่ายจากเลบานอน ในขณะที่ต้นสนซีดาร์หาได้ยากกว่า จึงมีราคาแพงกว่า พวกเศรษฐีผู้ดีมีเงิน จึงนิยมเลือกใช้น้ำมันสนซีด้าร์เพื่อสร้างความประทับใจต่อญาติมิตร ก็ไม่ต่างกับคนรวยๆสมัยนี้ ที่เลือกใช้โลงศพอลังการขลิบเงินขลิบทองเพื่อญาติผู้ตายเช่นกัน

อ้างอิง

1. Buckley, S.A. & Evershed, R.P. Nature 413, 837-841 (2001)

2. Weisseman, S Nature 413, 783-784 (2001)