ดูให้ชัด Mud volcano

ช่วงก่อนเทศกาลคริสตมาสที่ผ่านมาเกิดความตื่นเต้นและสับสนเมื่อมีรายงานตามสื่อต่าง ๆ เกี่ยวกับการค้นพบ mud volcano จำนวน 4 ลูก ในทะเลอันดามัน ห่างจากเกาะภูเก็ตประมาณ 300 กิโลเมตร โดยสื่อต่าง ๆ ประกาศว่าเป็น mud volcano ที่เกิดในทะเลที่พบเป็นครั้งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งนอกจากจะไม่เกี่ยวข้องกับการเกิดคลื่นยักษ์สึนามิ แต่อาจเป็นโอกาสที่จะพบแหล่งปิโตรเลียมและสิ่งมีชีวิตแปลก ๆ ที่อาศัยในระบบนิเวศแบบนี้อีกด้วย ต่อมาเรื่องนี้กลายเป็นประเด็นที่ประชาชนให้ความสนใจมาก โดยเฉพาะคำว่า mud volcano ฟังดูน่าใจหาย เพราะ volcano หมายถึงภูเขาไฟที่อาจมีอำนาจทำลายร้างรุนแรง กรมทรัพยากรธรณีได้ออกมาชี้แจงเกี่ยวกับความหมายของคำว่า mud volcano ว่าเป็นเนินพุโคลนและสันนิษฐานว่าสิ่งที่พบเป็นเนินเขาหรือเนินดินใต้ทะเล ที่ต้องทำการสำรวจเพิ่มเติมก่อนที่จะสรุปผล สำหรับคำว่า mud volcano ซึ่งดร.อานนท์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ผู้อำนวยการศูนย์เครือข่ายงานวิเคราะห์วิจัยและฝึกอบรม การเปลี่ยนแปลงของโลกในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เคยใช้คำว่า “โคลนภูเขาไฟ” ได้เปลี่ยนมาเป็น “เนินโคลนผุด” เพื่อลดความตื่นตระหนก ทั้งนี้ ดร.สมบัติ อยู่เมือง ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยภูมิสารสนเทศเพื่อประเทศไทย ภาควิชาธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้ให้ข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับ mud volcano ในหนังสือพิมพ์มติชน ซึ่งทำให้คลายข้อสงสัยได้ในระดับหนึ่ง การศึกษาเกี่ยวกับ mud volcano ในประเทศไทยมีน้อยมาก การค้นพบครั้งนี้ทำให้เกิดการตื่นตัวและเป็นโอกาสในการศึกษาเพิ่มเติม เพื่อที่จะรู้จักกับลักษณะทางธรณีวิทยานี้ดีขึ้น
Mud-volcano ในพจนานุกรมศัพท์ธรณีวิทยาฉบับราชบัณฑิตยสถาน คือ เนินพุโคลน หมายถึง เนินโคลนรูปกรวยที่เกิดจากการสะสมของโคลนและหินโดยการนำพาของแก๊สภูเขาไฟหรือแก๊สปิโตรเลียมที่พุขึ้นมาจากภายในโลก และยังหมายถึงกรวยโคลนที่ไม่ได้มีกำเนิดจากภูเขาไฟด้วย
ส่วนเว็บไซต์ วิกิพีเดีย ได้ให้ความหมายของ mud volcano ว่าเป็นชุดตะกอนที่เกิดขึ้นโดยการแทรกดันของแก๊สหรือของเหลว ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการทางธรณีวิทยาหลายแบบ มีอุณหภูมิต่ำกว่ากระบวนการของหินอัคนีอย่างมาก โครงสร้างขนาดใหญ่ที่สุดที่พบมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 10 กม และสูงถึง 700 ม โดยแก๊สที่ปล่อยออกมาส่วนใหญ่เป็นมีเทน (86%) ส่วนน้อยเป็นคาร์บอนไดออกไซด์และไนโตรเจน วัสดุที่ถูกปล่อยออกมามักเป็นน้ำโคลนที่มีส่วนผสมของตะกอนขนาดละเอียดในของเหลวที่อาจเป็นน้ำและสารไฮโดรคาร์บอน ซึ่ง mud volcano มักพบร่วมกับแอ่งสะสมปิโตรเลียม เขตที่มีการมุดตัวของแผ่นเปลือกโลกและเขตที่แผ่นทวีปชนกัน แต่หลายครั้งพบ mud volcano ที่เกิดร่วมกับภูเขาไฟจริง ๆ
จึงอาจกล่าวได้ว่า mud volcano เป็นการปะทุของตะกอนไม่ใช่หินหลอมเหลวหรือลาวา ซึ่งเกิดจากแรงดันภายใต้พื้นดินที่ดันให้ตะกอนพุ่งออกมา และเมื่อโผล่ออกมาบนผิวดินจะมีลักษณะเป็นโคลนพุ ในปัจจุบันได้มีการค้นพบ mud volcano กว่า 1,000 แห่งที่เกิดบนบกและเขตทะเลตื้นทั่วโลก และคาดว่ามีอีกกว่า 10,000 แห่งในเขตไหล่ทวีปและก้นสมุทร mud volcano มักเกิดในที่ที่แผ่นเปลือกโลกมีความเปราะบางหรือมีกระบวนการทางธรณีวิทยา เช่น ตามแนวรอยเลื่อน เขตมุดตัวของเปลือกโลก บริเวณที่แผ่นเปลือกโลกชนกัน แต่สาเหตุที่ mud volcano เป็นที่สนใจของอุตสาหกรรมปิโตรเลียมเนื่องจากอาจเป็นสัญญาณบอกถึงการปลดปล่อยสารไฮโดรคาร์บอน แต่แท้จริงแล้วการพบ mud volcano ไม่จำเป็นต้องพบปิโตรเลียมเสมอไป เนื่องจากสาเหตุการเกิดมีหลายรูปแบบ ดังต่อไปนี้