อุลตร้าแมน เจนเนอเรชั่น

อุลตร้าแมน เจนเนอเรชั่น

จาก 'ลุค สกายวอคเกอร์' มาจนถึง 'แบทแมน' และ 'ไอ้แมงมุม' มาถึง 'แรมโบ้' ดูเหมือนไม่มีฮีโร่ชื่อไหนที่เป็นตำนาน และได้รับความนิยมทั่วโลกเท่ากับ 'ยอดมนุษย์อุลตร้าแมน' ซึ่งแน่นอนว่า สิ่งหนึ่งที่ส่งผลทำให้ซุปเปอร์ฮีโร่นามนี้อยู่เป็นมิ่งขวัญในโลกบันเทิงมาถึง 25 ปี ย่อมต้องมีแง่มุมที่น่าสนใจ นันทขว้าง สิรสุนทร หยิบมารายงานและวิเคราะห์ร่วมกับบรรยากาศของงาน อุลตร้าแมน มิลเลนเนียม ในกลางเดือนนี้

แม้ว่าตั้งแต่ทศวรรษที่ 60 มาจนถึงทศวรรษที่ 90 นั้น บาบิโลนแห่งอาณาจักรภาพยนตร์อย่าง 'ฮอลลีวู้ด' และแผนกสร้างหนังของอเมริกันหลายๆ แห่งจะช่วยกันผลิต 'ฮีโร่' ออกมาหลายๆ แบบ ไม่ว่าจะเป็นกลุ่มคาแรกเตอร์ในหนัง Star Trek, ซูเปอร์แมน, ไอ้แมงมุม รวมไปถึง 'แบทแมน' และ 'โรบิน' ในหลายต่อหลายตอน

แต่เอาเข้าจริงๆ แล้ว จำนวนซูเปอร์ฮีโร่ที่อยู่ในใจเด็กๆ มายาวนานกว่า ยืนยงเป็นตำนานมากกว่า...กลับไม่ใช่บรรดาฮีโร่จากโลกตะวันตก หากแต่เป็นซูเปอร์ฮีโร่จากโลกตะวันออก โดยเฉพาะดินแดนแห่งอารยธรรมอย่างญี่ปุ่น ซึ่งมีตัวละครอย่าง 'ยอดมนุษย์อุลตร้าแมน' เป็นเหมือนเครื่องหมายการค้าชนิดหนึ่ง

ความเป็นตำนาน หรืออาการคลาสสิกที่ว่านี้ เห็นได้จาก 30 ปีที่ผ่านมาที่รายการทีวีของหลายประเทศในเอเชียมักจะนำเอาซีรีย์อุลตร้าแมนกลับมาฉายซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า จนอุลตร้าแมนไม่ใช่จะเป็นเพียง 'ฮีโร่ในใจ' ของ generation X รุ่น 30 up เท่านั้น หากแต่เป็นตัวแทนยอดมนุษย์ของเด็กๆ รุ่น generation Y และน่าจะยาวไปจนถึงรุ่น Z ในภายภาคหน้าอีกด้วยอีกหลายปีนี้

ย้อนหลังไปเมื่อ 35 ปีที่แล้ว ยอดมนุษย์ 'อุลตร้าแมน' ถือกำเนิดขึ้นมาเมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม 1966 (ปีเดียวกับที่อังกฤษคว้าแชมป์ฟุตบอลโลกและวัฒนธรรมบันเทิงจากแดนผู้ดีกำลังเบ่งบานทั้งดนตรีและภาพยนตร์) ด้วยรูปแบบของรายการซีรีย์ทางทีวีต่อเนื่องกันหลายตอน หนังสือ Pacific Friend เดือนธันวาคมปี 1997 รายงานว่า ประเทศที่อุลตร้าแมนเข้าไปประสบความสำเร็จมากๆ ก็คือ สหรัฐอเมริกา และออสเตรเลีย รวมไปถึงในเอเชีย

หลังจากออกอากาศในญี่ปุ่น อุลตร้าแมนกลายเป็นยอดมนุษย์ยอดฮิตมีการขอซื้อไปแพร่ภาพในหลายประเทศ ไม่เว้นแม้แต่ในยุโรปและตะวันตก (ชาติที่วัฒนธรรมญี่ปุ่นเป็น 'ของต้องห้าม' อย่างเกาหลีนั้น ในเวลาต่อมาก็มีการนำเข้าไปเผยแพร่) รวมทั้งถูกสร้างเป็นการ์ตูนแอนิเมชั่น และในที่สุด อุลตร้าแมน กลายเป็นโปรดักท์ที่สร้างชื่อเสียงและเงินทองให้กับทาง Tsubaraya Production เป็นอย่างมาก (มีการสร้างเป็นภาพยนตร์อีกหลายครั้งกับบริษัท Tokusatsu Films)

ประจักษ์พยานอย่างหนึ่งที่บอกกับคนดูว่า ซีรีย์ชุดของอุลตร้าแมนได้รับความนิยมมาก คือ บรรดาสัตว์ประหลาด หรือตัวร้ายในซีรีย์ชุดนี้นั้นมีมากกว่า 600 ชนิด ซึ่งถูกผลิตออกมาในเวลากว่าสามทศวรรษที่ผ่านมา และสมาชิกของอุลตร้าแมนอย่าง อุลตร้าแมน เอซ, อุลตร้าแมน เซเว่น, อุลตร้าแมน ไดน่า ตัวอื่นๆ ยังคงถูกกล่าวขานจนถึงวันนี้

และเป็นวันนี้เวลานี้อีกเช่นกัน ที่ในกลางเดือนตุลาคมเป็นต้นไป อุลตร้าแมนจะกลับมาโชว์โฉมอีกครั้งหนึ่งในงานที่ชื่อว่า 'อุลตร้าแมนมิลเลียมเนียม ไลฟ์โชว์ อิน แบงค็อก' ที่อิมแพค มารีน่า เมืองทองธานี ระหว่างวันที่ 12-21 ตุลาคม 2544

ประเด็นที่น่าสนใจจึงไม่น่าจะใช่เรื่อง... อุลตร้าแมนจะขายบัตรหมดมั้ย หรือ ฝ่ายธรรมะจะเอาชนะอธรรมได้หรือเปล่า หากมีแง่มุมที่น่าที่สนใจมากไปกว่า...ลูกบอลแปลกประหลาดที่มีไฟสีฟ้า วิ่งตัดผ่านโลกมนุษย์ และแปลงร่างเป็นเอเลี่ยนหน้าตาดุร้าย

คำถามแรก ก็คือ จู่ๆ หลังสงครามโลกครั้งที่สองที่ญี่ปุ่นแพ้สงครามโลกใหม่ๆ ทำไมถึงมีการสร้างการ์ตูนออกมาจำนวนมาก

"ผมคิดว่า ประเทศที่แพ้สงครามนั้นต้องดิ้นรนและพัฒนาประเทศ และต้องทำทุกวิถีทางที่จะเอาเงินเข้าประเทศ จะเห็นได้ว่า ช่วงปี 1965-1966 นั้น ญี่ปุ่นประกาศเลยว่าจะทำการ์ตูนครองโลก คือ จะเอาการ์ตูนครองโลกในวงการทีวี" สมโพธิ แสงเดือนฉาย ลูกศิษย์ของ เอจิ ซึบูราย่า ที่ร่วมค้นคิดประดิษฐ์ยอดมนุษย์ชุดอุลตร้าแมน เคยให้สัมภาษณ์กับ 'จุดประกาย' เมื่อไม่นานมานี้

เขายังบอกอีกว่า ยอดมนุษย์ หรือการ์ตูนของญี่ปุ่น ไม่สามารถเอาไปเปรียบเทียบกับการ์ตูนของฮอลลีวู้ดได้ เพราะเขาเชื่อว่าการ์ตูนของอเมริกานั้น เป็นความบันเทิงที่ฉาบฉวยไม่ต่างจากการ์ตูนของญี่ปุ่นบางชุด

"ผมว่าการ์ตูนหรือยอดมนุษย์ยุคใหม่นั้น มีแต่ความรุนแรง ไล่ฆ่ากันลูกเดียว ซึ่งผมคิดว่าบางทีคนดูเขาไม่ได้ต้องการให้ยอดมนุษย์ หรือฮีโร่ของเขามีแต่ความดุร้ายอย่างเดียว"

คำพูดของผู้ให้กำเนิดอุลตร้าแมน ทำให้น่าคิดว่าการที่ยอดมนุษย์ชนิดนี้จะสามารถอยู่มายาวนานนั้น จะต้องมีองค์ประกอบหลายๆ อย่าง ไม่ใช่เก่ง มีอิทธิฤทธิ์เยอะและตีลังกาได้หลายตลบ หากแต่มีคุณธรรมน้ำมิตรและจิตใจที่โอบอ้อมอารี

"ผมว่าเขาเป็นฮีโร่ที่สุภาพ มีจิตใจที่โอบอ้อมอารี จะเห็นได้ว่า บางทีสัตว์ประหลาดสำนึกผิด ก็จะมีการให้อภัย หรือลงโทษด้วยการส่งไปอยู่นอกโลก ไม่ใช่เหมือนการ์ตูนยอดมนุษย์ทุกวันนี้ที่มีแต่ฆ่ากันลูกเดียว มันโหดร้ายกันเกินไป" สมโพธิ บอก "ส่วนหนึ่งที่เป็นแบบนั้นเพราะว่าบริษัทต่างๆ มุ่งที่จะขายกันมากเกินไป เลยต้องสร้างคุณสมบัติที่รุนแรงออกมาเพื่อถูกใจเด็กๆ"

หากมองกันในมุมวิเคราะห์ สิ่งที่ สมโพธิ บอกกับ 'จุดประกาย' นั้นน่าจะเป็นจริง อย่างน้อยเมื่อใครสักคนลองมองสำรวจโครงสร้างของอุลตร้าแมน จะเห็นได้ว่า สีที่ทาลงบนตัวของยอดมนุษย์นั้น นอกจากจะดึงดูดด้วย 'สีแดง' ซึ่งเป็นสีที่มี density การที่ใช้สีแดงนั้น ผลดีอย่างหนึ่ง ก็คือ ทำให้ถูกจดจำง่ายและเป็นสีที่มีพลัง แสดงถึงอำนาจและอิทธิฤทธิ์

และที่สำคัญมากที่สุด ก็คือ สีแดง เป็นสีของพระอาทิตย์ (sun) ซึ่งเป็นสิ่งที่คนญี่ปุ่นเคารพนับถือ และหากลองสังเกตดูวิธีการเดียวกันถูกทำซ้ำในหลายครั้ง โดยเฉพาะที่ตัวการ์ตูนที่ชัดที่สุด ก็คือ โปเกมอน บนแก้มของพลพรรคฟิกาชู

แต่ขณะเดียวกัน การดีไซน์เนื้อหาของอุลตร้าแมนไม่ได้ถูกนำเสนอออกมาในแนวดิ่ง แต่กลับทำให้ผู้รับ (audience) สามารถเข้าถึงได้ง่าย ด้วยวาดลวดลายที่กลมมนโค้งเว้า อันแสดงถึงนัยที่อ่อนโยน อบอุ่น ผิดกับตัวสัตว์ประหลาดที่มักมีโครงสร้างลวดลายที่คมเหลี่ยม และเต็มไปด้วยความแหลมของเขา, กระดอง, แขน และขา

สีแดงที่มีลวดลายจึง 'น่าจะถูกใช้' เพื่อมีผลทางจิตใจต่อคนดู ขณะเดียวกัน ถ้าเรามองการ์ตูนของญี่ปุ่นตั้งแต่อดีตมาจนถึงยุคปัจจุบันนั้น เราจะเห็นได้อย่างหนึ่งว่า หลายๆ ครั้งที่มีการส่งออกตัวการ์ตูนไปยังประเทศต่างๆ ทั่วโลกนั้น ญี่ปุ่นก็ได้ฝัง culture หรือสอดใส่ 'ไส้วัฒนธรรม' ลงไปด้วย

ไส้วัฒนธรรมที่ว่านี้ ไม่ใช่ 'ไส้ช็อกโกแลต' หรือ ไส้สตรอเบอร์รี่ แต่เป็น 'ของสอดแทรก' ที่เต็มไปด้วยผลทางจิตใจในระยะยาว ไม่ว่าจะเป็นท่าที, การปล่อยแสง, วิธีการแปลงกาย, ท่าทางที่ตลกและสนุกสนาน, ศีลธรรมจริยธรรม ดังจะเห็นได้ว่า การดีไซน์ของอุลตร้าแมนนั้น

เอาเข้าจริงๆ แล้วก็มีวิธี imitate มาจากคนจริงๆ แตกต่างตรงที่รูปทรงส่วนของศีรษะนั้น จะมีการดัดแปลง ทำซ้ำและพลิกแพลงให้เปลี่ยนไปตามแบบต่างๆ การที่รูปทรงของศีรษะถูกดัดแปลงและพลิกแพลงไปตามแบบต่างๆ นั้น มีผลอย่างน้อยสองทาง

อย่างแรก มันทำให้ยอดมนุษย์ที่มีอยู่หลายตัวนั้น มีความแตกต่างกันออกไป เช่น การที่อุลตร้าเซเว่นมีหน้าตาคล้ายกับวัวนั้น ก็เพราะรูปทรงที่ผู้สร้างดีไซน์ให้ ไม่ต่างจากอุลตร้าอื่นๆ มีสัญลักษณ์ให้คนดูจำได้จากลักษณะเฉพาะบนศีรษะ (อีกอย่างหนึ่ง ก็คือ ปุ่มตามตัวของยอดมนุษย์ก็สามารถสร้างสไตล์หรือคาแรกเตอร์ให้กับตัวละครได้)

"ตอนที่ผมคิดผมก็เอาลักษณะบางอย่างของพระพุทธเจ้าไปใส่ไว้ อย่างพระเกศของรูปปั้นพระพุทธเจ้า หรือพระสมัยสุโขทัย คุณดูสิว่าพระเราเป็นพระที่มีเสน่ห์มาก ไม่มีพระองค์ไหนหน้าบึ้งเลย ขณะที่พระญี่ปุ่นหน้าตาจะบึ้งมาก คือ จริงจังมาก" สมโพธิ บอก

ไม่เพียงแค่นั้น เมื่อถามถึงลิ่วล้ออื่นๆ ของยอดมนุษย์นั้น เขาบอกว่าไม่ใช่จู่ๆ ก็ใส่เข้าไป แต่เขาดัดแปลงคาแรกเตอร์ของลิงองคตบ้าง, สุครีพบ้าง จากเรื่อง 'รามเกียรติ์' มาใส่ไว้ในอุลตร้าแมน

ยังมีอะไรอีกบ้างที่ทำให้ 'อุลตร้าแมน' มีอายุขัย และความเป็นตำนานมาจนถึงทศวรรษ และชนะซูเปอร์ฮีโร่ตระกูลอื่นๆ นอกจากไปจากทัศนะที่ 'จุดประกาย' กล่าวมาข้างต้นทั้งหมด

สิ่งหนึ่งที่ถือว่าน่านำมาพิจารณาด้วย ก็คือ ลักษณะการสร้างรายละเอียดที่มีต่อคาแรกเตอร์ ซึ่งน่าจะมีผลต่อการเสพรับของคนดูทุกรุ่น

จากพื้นฐานดั้งเดิมนั้น ยอดมนุษย์ยุคหนึ่งเกิดขึ้นมาจากการประดิษฐ์และคิดค้น โดยไม่พึ่งพางานสเปเชียลเอฟเฟคท์ ผลดีอย่างหนึ่งจากการสร้างคาแรกเตอร์โดยไม่พึ่งสเปเชียลเอฟเฟคท์ ก็คือ ทำให้คนดูรู้สึกและสัมผัสได้ถึงความสมจริง ซึ่งการ์ตูนหรือยอดมนุษย์ยุคใหม่ไม่มีให้

แสงสีที่วูบวาบและเต็มไปด้วยการสร้างสีสันในแบบ 'เกินจริง' ของเอฟเฟคท์นั้น ผลทางหนึ่งทำให้คนดูไม่รู้สึก 'ความผูกพัน' ต่อตัวละครนั้นๆ ซึ่งความผูกพันต่อคาแรกเตอร์ต่างๆ นั้น เป็นข้อบังคับอย่างหนึ่งในการสร้างความบันเทิงที่มีต่อผู้เสพ หนังหรือการ์ตูน รวมไปถึงละครทีวีอะไรก็แล้วแต่ หากไม่สามารถทำให้คนดูตามตัวละครตัวใดตัวหนึ่ง นั่นก็เท่ากับว่า ผู้สร้างล้มเหลวไปแล้วครึ่งหนึ่งต่อผู้เสพ (บางคนอาจจะเลือกทำลายตัวละครหนึ่งลง แต่ก็จะมีการสร้างใครสักคนให้คนดูผูกพันเอาใจช่วย)

สมโพธิ บอกว่า เขาไม่ชอบการ์ตูนเอฟเฟคท์ เพราะฉาบฉวยและดูวูบวาบ!

ความฉาบฉวยและวูบวาบในแสงสีและท่าทางที่ว่านี้แหละ ที่เราน่าจะนำผลมา 'สนับสนุน' ความเป็นตำนานของอุลตร้าแมน หลังจากยอดมนุษย์ชุดนี้ผ่านช่วงเวลามานานกว่าสามทศวรรษ !

สังเกตได้ว่า แสงสีและสเปเชียลเอฟเฟคท์ของการ์ตูนยุคใหม่นั้น (หรือจากหนังแฟนตาซีบางเรื่องอาทิ Star Wars, Star Trek, The Lost in Space) เมื่อถูกปล่อยออกมายังหน้าจอทีวี หรือจอภาพยนตร์ในโรงนั้น มีลักษณะของการโชว์(show) มากกว่าที่จะนำเสนอให้เห็นหรือ 'เข้าถึงคุณค่า' (value) ทางจิตใจ

ประกายแสงสี หรือภาพวูบวาบที่ปรากฏของยอดมนุษย์ยุคใหม่นั้น ไม่ต่างจากอะไรกับที่ดนตรีแนว Grunge Rock นำมาเสนอกับคนดูบนเวทีคอนเสิร์ต ซึ่งแนวกรันจ์ ร็อค ที่ว่านี้ สีสันอยู่ที่การแสดง หรือการโชว์มากกว่าที่จะนำเสนอถึงคุณค่าในดนตรีและบนเพลง

อาจเป็นเหตุผลนี้ก็ได้ ดนตรีแนว กรันจ์ ร็อค ถึงหายไปจากความนิยมของคนฟังอย่างรวดเร็ว เป็นอาการที่ไม่ต่างอะไรจากยอดมนุษย์จำนวนมาก ที่มาพร้อมกับเอฟเฟคท์มากมายในยุคปัจจุบัน

และเหนือสิ่งอื่นใดที่ อุลตร้าแมน มี แต่ซูเปอร์ฮีโร่หลายๆ ตัวไม่มีก็คือ อาการขาด cheerful หรือ 'ความมีชีวิตชีวา' ของตัวละครในหนัง อาการแบบมีชีวิตชีวานี่เอง ที่ทำให้เราเห็นอุลตร้าแมน "ล้อเล่น" กับสัตว์ประหลาด

อาการมีชีวิตชีวานี่เอง ที่อุลตร้าเซเว่นแสร้งตีลังกาผิดพลาดอยู่บ้างในบางฉาก แต่เราไม่ค่อยพบและเห็นในการ์ตูนแนวซูเปอร์ฮีโร่ในยุคปัจจุบัน อย่างที่ สมโพธิ บอกกับ "จุดประกาย"

อาการมีชีวิตชีวานี่เองที่น่าจะทำให้อุลตร้าแมนอยู่ในใจ และเป็นตำนานตลอดระยะเวลากว่า 30 ปีที่ผ่านมา เหมือนพวกเขาจะบอกว่า ตำนานที่ว่านี้ ก็คือ สัจธรรมแห่งความจริงที่อยู่คู่โลกมนุษย์ตลอดมา

สัจธรรมอันว่าด้วย... 'ความดีงาม' จะอยู่เหนือ 'ความชั่วร้าย' และ 'ธรรมะ' ย่อมชนะ 'อธรรม' ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง

หมายเหตุ : ข้อมูลประกอบส่วนหนึ่งจากหนังสือ Pacific Friend (ธันวาคม 1997